در روزگاری که کشورهای همسایه و جهان اول با سرعت انفجاری در حال رشد و توسعه زیرساختهای رفاهی و ارتباطی خود هستند، دغدغه کاربران ایرانی به دور زدن محدودیتهای اینترنتی و مقایسه وضعیت خود با کشورهای جنگزده تغییر پیدا کرده است. در حال حاضر، استفاده از فیلترشکنهای متعدد برای دسترسی به ابتداییترین محتواها و ویدیوها به یک روال عادی و روزمره تبدیل شده است که این موضوع به تنهایی گویای وضعیت ارتباطی کشور است. برای درک بهتر آینده اینترنت در ایران و مفهوم «اینترنت طبقاتی»، ابتدا باید نگاهی به معماری شبکه داخلی، نحوه اتصال به اینترنت جهانی و تاریخچه مکانیزمهای محدودسازی داشته باشیم. در ادامه این مقاله از بلاگ نوبرکلاد، همراه ما باشید.
زیرساخت ارتباطی و درگاههای بینالمللی
شبکه ارتباطی ایران بر پایه یک زیرساخت سراسری فیبر نوری بنا شده است که به صورت پراکنده تمام استانها و شهرهای مختلف را به یکدیگر متصل میکند. این شبکه که به عنوان پایه و اساس «شبکه ملی اطلاعات» شناخته میشود، ارتباطات درونکشوری را با سرعت بالا فراهم میآورد. با این حال، برای دسترسی به دنیای خارج و اینترنت آزاد، این شبکه داخلی باید از طریق درگاههایی به بیرون متصل شود. در حال حاضر، ایران از طریق حدود ۲۵ درگاه ارتباطی با کشورهای همسایه نظیر عراق، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و همچنین از طریق کابلهای دریایی حوزه خلیج فارس و دریای عمان به شبکه جهانی متصل است. دلیل وجود درگاههای متعدد این است که ترافیک کل کشور تنها از یک نقطه عبور نکند؛ این توزیع بار (Load Balancing) باعث میشود تا ترافیک شبکه به خوبی مدیریت شود و در صورت قطعی یا خرابی یکی از مسیرها، کل ارتباط اینترنت کشور قطع نشود و بار ترافیکی بین سایر درگاهها تقسیم گردد. علاوه بر این مسیرهای زمینی و دریایی، چند ارتباط ماهوارهای نیز بخش دیگری از دسترسی ما به شبکه جهانی را تامین میکنند.
شبکه ملی اطلاعات و نقش دیتاسنترهای داخلی
ایده شبکه ملی اطلاعات بر این اساس شکل گرفت که با ایجاد دیتاسنترها (مراکز داده) در نقاط مختلف کشور، سرویسهای خصوصی و دولتی بر روی آنها میزبانی شوند. این دیتاسنترها که شامل سرورها و تجهیزات پردازشی پیشرفته هستند، از طریق زیرساخت فیبر نوری به هم متصل شده و در کل کشور پراکندهاند تا پشتیبان یکدیگر باشند. هنگامی که کاربران از سرویسهای داخلی مانند خدمات دولت الکترونیک، برنامههای مسیریاب (مثل نشان)، تاکسیهای اینترنتی (مثل اسنپ) یا سایتهای دانلود فیلم و نرمافزار داخلی استفاده میکنند، درخواست آنها به نزدیکترین دیتاسنتر داخلی ارسال میشود. از آنجا که این اطلاعات نیازی به عبور از درگاههای بینالمللی ندارند، ترافیک اضافهای به درگاههای خروجی تحمیل نمیشود و کاربران میتوانند با پهنای باند بسیار بالا (مثلاً ۲۰۰ تا ۳۰۰ مگابیت) و با کیفیت عالی از این سرویسها استفاده کنند. این ساختار دقیقاً مشابه شبکه داخلی (LAN) یک سازمان بزرگ است که کاربران درون آن با سرعت بالا با هم در ارتباطاند و برای دسترسی به خارج از سازمان، از طریق یک روتر به اینترنت متصل میشوند.
مکانیسم فیلترینگ و تقابل با فیلترشکنها (VPN)
برای اعمال محدودیت روی شبکه، دستوراتی به شرکتهای ارائهدهنده اینترنت (ISP) و مخابرات مناطق داده میشود تا آدرسها و اپلیکیشنهای خاصی را مسدود کنند. در این روش، فایروالها تنظیم میشوند تا در صورت مشاهده درخواست برای یک سایت فیلتر شده، اجازه عبور ترافیک را ندهند. این فیلترینگ در لایههای مختلف و بین ارائهدهندگان توزیع میشود تا بار پردازشی سنگینی تنها بر روی روترهای خروجی اصلی کشور نیفتد. در مقابل، کاربران برای دور زدن این محدودیتها از VPN استفاده میکنند. ویپیان یک تونل ارتباطی امن و رمزنگاریشده بین کاربر و یک سرور در خارج از کشور ایجاد میکند. از آنجایی که این ارتباط رمزگذاری شده است، سیستم فیلترینگ داخلی نمیتواند محتوای درخواست کاربر را بخواند و تنها متوجه میشود که دادهها به سمت یک سرور خارجی نامشخص در حال ارسال است. سرور خارجی که به اینترنت آزاد دسترسی دارد، محتوای فیلترشده را دریافت کرده و از طریق همان تونل امن به کاربر برمیگرداند. با گسترش استفاده از ویپیانها، مسدودسازی پروتکلهای مختلف ارتباطی آغاز شد؛ اما با هر محدودیت جدید، فناوریهای دور زدن فیلترینگ نیز پیشرفتهتر شدند تا جایی که عملاً مسدودسازی کامل اینترنت از طریق روشهای فیلترینگ عادی به امری ناممکن تبدیل شد.
تجربه قطع سراسری اینترنت و تولد یک ایده
زمانی که فیلترینگ نقطهای و پروتکلی پاسخگو نبود، در مقاطعی مانند سال ۱۳۹۸، تصمیم به قطع کامل ارتباط زیرساخت شبکه ملی با درگاههای خروجی بینالمللی برای عموم گرفته شد. در این حالت، شبکه ملی و سرویسهای داخلی همچنان فعال بودند (مثلاً دستگاههای کارتخوان و اپلیکیشنهای داخلی کار میکردند)، اما دسترسی عمومی به اینترنت جهانی کاملاً مسدود شد و هیچ ویپیانی نیز کار نمیکرد، زیرا اساساً ارتباط فیزیکی و منطقی با خارج در درگاهها قطع شده بود. با این حال، قطع مطلق اینترنت برای کل کشور امکانپذیر نبود، زیرا بسیاری از کسبوکارهای بینالمللی، سیستمهای بانکی و سرویسهای ضروری (مانند اسنپ و نشان که به زیرساختهای جهانی مثل گوگل وابستهاند) برای کار کردن به اینترنت نیاز داشتند. به همین دلیل، در برخی دیتاسنترهای داخلی، دسترسی به اینترنت برای این سرورهای خاص باز نگه داشته شد. در همان زمان، افراد متخصصی که روی این دیتاسنترهای داخلی سرور مجازی (VPS) داشتند، متوجه شدند که سرورشان اینترنت دارد؛ آنها با اتصال به سرور داخلی خود، توانستند قطعی سراسری را دور زده و به اینترنت جهانی متصل شوند. این اتفاق پایهگذار ایده جدیدی برای محدودسازی شد.
اینترنت طبقاتی: معماری و پیامدهای آن
ایده اصلی اینترنت طبقاتی این است که در حالت پیشفرض، ارتباط شبکه ملی با اینترنت جهانی برای عموم قطع شود. در این ساختار جدید، تنها دیتاسنترهای مشخصی به اینترنت متصل میمانند و دولت پورتالی طراحی میکند تا افراد بر اساس کدملی و مشخصات خود در آن ثبتنام کرده و درخواست دسترسی به اینترنت آزاد بدهند. پس از بررسی درخواست، در صورت تایید شدن، فرد به نزدیکترین دیتاسنتر محل زندگی خود متصل شده و از طریق آن دیتاسنتر (مانند یک ویپیان بومی و کنترلشده) به درگاههای بینالمللی راه پیدا میکند. ویژگی بارز و خطرناک اینترنت طبقاتی، تبعیضآمیز بودن آن است. اولاً، ممکن است درخواست عدهای رد شده و آنها به طور کامل از حقوق اجتماعی و دسترسی به اینترنت محروم شوند. ثانیاً، برای کسانی هم که تایید میشوند، این اتصال کاملاً کنترلشده است؛ به این معنا که سطح دسترسی هر فرد میتواند متفاوت باشد. مثلاً یک پلتفرم خاص (مانند یوتیوب یا واتساپ) برای یک طبقه باز و برای طبقه دیگر بسته باشد. در این سیستم، از آنجا که اتصال به شبکه جهانی مستقیماً توسط سرورهای کنترلشده داخلی انجام میگیرد، امکان استفاده از ویپیانهای مرسوم برای دور زدن محدودیتها عملاً از بین میرود.
نتیجهگیری
حرکت به سمت اینترنت طبقاتی، نتیجه شکست روشهای سنتی فیلترینگ در برابر تکنولوژی است. اجرایی شدن چنین ساختاری، نه تنها باعث ایجاد نارضایتیهای گسترده در سطح جامعه میشود، بلکه آسیبهای جبرانناپذیری به کسبوکارها وارد کرده و جلوی رشد علمی و توسعه سواد جامعه را به دلیل محرومیت از دنیای آزاد اطلاعات میگیرد.
دیدگاهها (0)